Nedir
HECE VEZNİ « Edebiyat
Hecelerin sayılarına dayanan ve Türk edebiyatında kullanılan nazım ölçüsü. Hece veznine “parmak hesabı” da denir.Türk edebiyatında kullanılan üç türlü vezinden (aruz vezni, serbest vezin, hece vezni) biri olan hece vezni. Türk dilinin tabii bir vezni özelliğindedir. Nazımda kullanılan vezin sistemi, o dilin yapısına uygun olur. Uzun ve kısa heceleri, birbiri ardınca değişen (yani beş altı tane uzun ya da kısa hecesi art arda gelmeyen) bir dilden ancak hecelerin uzunluk ve kısalığına dayanan bir vezin doğar. (Arapların milli vezinleri olan Aruz vezni gibi.) Uzun ve kısa heceleri birbiri ardınca değişmeyen (yani beş altı tane uzun ya da kısa hecesi art arda gelebilen) bir dilden de hecelerin sayısına dayanan vezin doğar (Türk dilinin millî vezni olan hece vezni gibi.)
Hece vezninde duraklar, kelimeleri ortalarından kesemedikleri için (aruz vezninde ise önemli olan kelimelerin bitimi değil, hecelerin uzunluğu kısalığıdır), hece vezninde durak yerlerinin tâyininde şu kurallara rastlanır:
1 - Hece sayısı az olan kalıplar: Bunlar, 4–8 heceli mısralardan meydana gelmiştir. 4+3, 3+4 duraklı ve tamamı duraksız 7 heceli mısralardan meydana gelebildikleri gibi; 4+4 duraklı ve duraksız 8 heceli mısralardan meydana gelmiş olabilirler: Bu yol/uzaktır 2+3=5
Geçidi/çoktur 3+2=5
Yunus Emre
Sen de bir/geminin 3+3=6
Yolcusu/değilsin 3+3=6
Serde gençlik varken 6 (duraksız)
Cahit Sıtkı
Yıldızların/korkarım 4+3=7
Düştüğü/yerdesiniz 3+4=7
Geçen dakikalarım 7 (duraksız)
Necip Fazıl
Yâr ismini/desem olmaz 4+4=8
Düşer dillere dillere 8 (duraksız)
Emrah
2 - Hece sayısı çok olan kalıplar : Bunlar, 6+4, 4+4 + 3 şeklinde duraklı olan ya da duraksız olan heceli kalıplar; 6+6, 7+5 şeklinde duraklı yada duraksız olan 12 heceli kalıplar; 4+4+5 duraklı olan 13 heceli kalıplar; 7+7 duraklı olan 14 heceli kalıplar; 4+4+ 4+3 şeklinde duraklı olan 15 heceli kalıplar; 4+4+4+4 şeklinde duraklı olan 16 heceli kalıplar şekillerinde olabilir.
Yine doldu / gemimizin / arması.
Bizim gemi / martı gibi pek oynak (11)
Enis Behiç
Yayla çiçeğini / gördüm baharın
İçtim sularından / eriyen karın
Ömer Bedrettin
Enginleri dinliyor / yalnız kenarda
Sararmış bahçesiyle / viran bir yalı (12)
Faruk Nafiz
Sonra yine tiren sesi / yine yolculuk
Her dakika karşımızda / yeni bir ufuk (13)
Kemalettin Kamu
Başka sanat bilmeyiz / karşımızda
dururken
Söylenmemiş bir masal / gibi Anadolu muz (14)
Faruk Nafiz
Bırak beni haykırayım / Susarsam
Sen / matem et
Unutma ki / şairleri haykırmayan / bir
millet
Sevenleri / toprak olmuş / öksüz çocuk
gibidir (15)
Mehmet Emin
Çıktım bugün / güzellerin / gözlerinde / seyahate
Bu yolculuk / bilmem nasıl / erecekti / nihayete (16)
Orhan Seyri
Türk edebiyatında, millî vezin özelliğinde olan hece vezni, Türk diline ve edebiyatına yabancı medeniyetlerin etki yapmadığı devirlerde kullanılmış,
Türklerin İslâmlığı kabul etmelerinden sonra ise, hece vezni yerine Arap ve Fars edebiyatlarında kullanılan aruz , vezni kullanılmağa başlanmıştır. Fakat, aydınların meydana getirdiği bu yeni edebiyatın yanı sıra, halk şairleri, eski Türk vezni olan hece veznini kullanmağa devam etmişlerdir. Bu sebeple, aydınların meydana getirdiği ve “Divan edebiyatı” denen aruz vezninin kullanıldığı ve halk şairlerinin yürüttüğü “Halk edebiyatı” adı verilen millî edebiyatımız, yüzyıllarca, iki kol hainde yürümüştür.
Ancak, XIX. yüzyılın sonlarına doğru ve XX. yüzyılın başlarında, eser vermeğe başlayan ve aydın kolu temsil eden şairler tarafından (Mehmet Yurdakul, Rıza Tevfik, Ziya Gökalp). Halk edebiyatımızın yanı sıra aydın edebiyatımızda da hece vezni kullanılmağa başlanmıştır. Hece vezni, Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra daha canlı bir özellik kazanmış, Cumhuriyet devrinde yetişen şairler tarafından da yeni ahenk imkânlarına kavuşmuştur.
KURŞUN « Kimya
Kimyasal bir eleman. Sembolü Pb, atom numarası 82, atom ağırlığı 207,21 dir. Taze kesilmiş yüzünde metalik parıltısı olan gri renkte bir metaldir. Havada yüzeyi ince donuk bir tabaka ile örtülür. Tırnakları çizilecek kadar yumuşaktır. Çekiçle bile dövülerek levha haline gelebilir. Direnci azdır. Haddeden geçilerek ince kurşun levhalar elde edilebilir. Tabiatta çoklukla filizler halinde bulunur.
Demirden sonra metallerin en ucuzu olan kurşun, teknikte çok kullanılır (aside karşı dayanaklığı sebebi ile çeşitli kurşun odaları yapımında ,ambalaj sandıkları imalinde ,tüfek mermilerinde, akümülâtör levhalarında, kablo mantolarında v.b.)
OKSİJEN « Kimya
Kimyasal bir eleman. Sembolü O, numarası 8, atom ağrlığı 16 dır. Yeryüzünde en bol oranda bulunan bir elemandır. Yerkabuğunun yaklaşık olarak % 0,5 ini oksijen bileşikleri meydana getirir. Suyun ağırlığının 0/0 90'ı, havanın ağırlığının 0/0 23'ü oksijendir. Renksiz, kokusuz, suda az eriyen bir gazdır. Soy gazların dışında bütün elemanlarla tepkimeye girerek bileşikler verir. Bu olay, çoklukla ısı ve ışık gösterisi halinde olur (yanma). Oksijen yanma için gerekli yakıcı bir gazdır.
CİRO « Sanayi ve Ticaret
Bir ticarî senedin alacaklı tarafından başkasına devredilmesi ve bu senedin arkasına bu yolda yazılıp imza edilmesi. Ciro, emre tanzim edilen her türlü senetlerde yapılabilir. Bunlar, poliçe, çek gibi para senetleri olabileceği gibi makbuz senedi gibi emtia senedi de olabilir. Ciro, senet emrine tanzim edilen kimse tarafından, herhangi bir şahsa yapılabilir. Bu da senedin arkasına, senet sahibinin başkasına tediye emrini yazması ve imza etmesi ile olur.
AMERİKA « Dünya Coğrafyası
Dünyanın batı yarısında uzanan karalar kitlesi ve beş kıtadan biri. Bu kitle ve çevresindeki adalar ,batıda Büyük Okyanusu, kuzeyde Kuzey Buz denizi ile çevrilidir. Çevresindeki adalar ve Gröenland’la birlikte yüzölçümü 23.5 milyon kilometre karedir.
Yüzey şekilleri bakımından üç büyük bölge ayırt edilir: Doğu kısmı, az yüksek ve üzerleri kubbeleşmiş dağlar veya platolar halindedir. Appalaş kıvrım dağları ile Labrador platosu, bu kısmın en önemli özelliğini meydana getirir. Batı kısmı da dağlar ve platolardan müteşekkildir. Yalnız bu kısımdaki dağlar çok genç ve çok yüksektirler. En kuzeyden en güneye doğru .kesintiye uğramadan devam ederler. Buradaki akarsular dar vadiler içinde akarlar. Bu dağlar birkaç sıra hainde uzanırlar. Bu dağlarda bulunan platolar da, doğudakilerden farklı olarak deniz seviyesinden çok yüksek ve kapalı bir havza durumundadırlar. Bu dağlar, iki ana sıradan meydana gelir. Kıyıya yakın olarak uzananlar, kuzey tarafta Kaskad, güney tarafta Sierra Nevada adını alırlar, İç kısımlarda kalan ikinci sıraya da Kayalıkdağlar denir. Bu iki sıradağ arasında yer alan platolardan en önemlileri Colarado, Büyük Havza ve Colombia platolarıdır. Alaska'daki Mc. Knley (6236 metre) Kuzey Amerika'nın en yüksek dağıdır, İç kısım .kenarlarda platolar, orta kısımlarda da düz ovalar halindedir. Bu ovalar Kuzey Buzdenizinden Meksika körfezine kadar uzanır. Büyük Kanada ovası ile Missisippi ve Ohio ovaları başlıcalarıdır.
Sular : Akarsuların dağılışında yer şekillerinin önemi büyüktür. Sıradağlarınım) yüksek olması yüzünden batıdaki ırmakların küçük kalmasına karşılık, doğuda büyük nehirler bulunur. Batının en uzun nehirleri Yukon, Colorado, Fra-ser, Colombia -,Sınake'dir. Bunlar sularını Büyük Okyanusa boşaltırlar. Doğuda Ohio, Missouri, Missisippi nehir ağı, pek geniş bir bölgenin sularını toplayarak Meksika körfezine dökülürler.
Bunlardan 6.790 kilometre uzunluğunda bulunan Missisippi dünyanın en uzun nehridir. Bunlardan başka bu bölgenin nehirlerinin bir kısmı Atlas Okyanusuna, bir kısmı da Kuzey Buzdenizine dökülürler.
Kuzey Amerika'da göller çoktur. Çoğu buzul devrinden kalan bu göller arasında S t. Lawrence gölleri, Büyük Köle gölü, Büyük Ayıgölü ve Utah bölümündeki Büyük Tuzgölü en önemlileridir.
İklim : Kuzey Amerika, büyük kısmı ile ılıman iklim bölgededir. Bütün Birleşik Devletler ile Kanada bölgesinde iklim ılımandır. Bununla beraber yer yer değişik karakterde iklim bölgeleri de görünür. İç bölgelerde kara iklimi hüküm sürer. Buralarda kış ve yaz sıcak farkları çoktur. Kanada'nın kuzeyinde ve Alaska'da soğuk iklimler görülür. Buralarda kışlar çok şiddetli geçer.
Bitki ve Hayvanlar : Bitki ve hayvanlar ,genel olarak iklim bölgeleri ile orantılı seyreder. (Soğuk bir bölge olan en kuzey bölümünde, yosun ve dikenler görülür. Hörgüçlü yaban öküzleri, Ren geyiği ve kıyılardaki çeşitli kuşlar, ördekler, bu bölgenin karakteristik hayvanlarıdır. Daha güneyde, Misisippi çevresi Atlas Okyanusu kıyısı arasında geniş yapraklı ağaçlardan meydana gelmiş büyük ormanlar bölgesi bulunur. Bu ormanlarda çeşitli orman hayvanlarına rastlanır. Atlas Okyanusu'nun kıyı ovalarından Meksika körfezine kadar uzanan bölgede her zaman yeşil duran ormanlar vardır. Batıdaki dağların eteklerine kadar sokulan kuralı steplerde canlılıklar bulunur. Kayalık dağlarda iğne yapraklı ağaçlardan mey dana gelmiş ormanlara rastlanır. Ayı kurt, yabani koyunu, puma, vaşak, bu bölgenin başlıca hayvanlarındandır.
Nüfus : Kuzey Amerika'da yaşayan insanların pek azı eski yerlilerden, pek çoğu da muhtelif kıtalardan buraya gelmiş bulunanlardan meydana gelmiştir. Kuzey bölümünde sayıları 30 bin kadar olan ve göçebe hayatı yaşayan Eskimolar yaşar. Amerika'nın eski yerlileri olan Kızılderililerin sayıları (eskiden tahminen 45 milyon) çok miktarda azalmıştır. Bugün, , güney bölümlerinde yaklaşık olarak 500.000 kadar Kızılderili yaşamaktadır. Ayrıca Meksika'da Kızılderilileri beyazların karışmasından meydana gelen 8 milyon kadar melez insan yaşamaktadır. Kuzey Amerika nüfusunun pek çoğunu, 400 yıldan beri buraya göç eden Avrupalılar meydana getirir. 1820 yılından 1955 yılına kadar Amerika’ya 40.413.000 insan göç etmiştir. Bunlar, bütün karaya süratle yayılmışlar ve iki üç nesilden sonra yeni bir halk tipi doğuracak şekilde Amerikalılaşmışlardır. Nüfusun dağılışı ile ekonomik gelişme arasında sıkı bir bağlılık vardır. Endüstrinin kurulduğu yerlerde, bilhassa Amerika Birleşik Devletlerinin endüstri bölgesinde nüfus çok sıktır. Genel olarak kuzey ve güney bölümlerinde nüfus çok seyrektir.
Tabiî zenginlikler : Kuzey Amerika'nın ekonomik temellerinden biri olan geniş ölçüde ziraat yanında maden zenginlikleri ile enerji kaynakları önemli bir yer tutar. Madenlerden demir, nikel, altın, gümüş, kurşun, çinko, kükürt çok miktarda bulunmaktadır. Enerji kaynakları arasında kömür petrol ve su kuvveti başta gelmektedir.
Devletler : Keşfinden hemen hemen üç yüz yıl sonrasına kadar Kuzey Amerika Avrupalıların elinde kalmıştır. İspanya, Fransa ve İngiltere'nin sömürge olmaktan, 1783 de başlayan kurtuluş savaşı ile kurtulmaya başlamıştır. Bugün Avrupa devletlerine bağlı olan memleketler Gröenland, Kanada, Saint-Pierne ile Miquelon'dur. Amerika Birleşik Devletleri ile Meksika, bu kısmın devletlerindendir.
GÜNEY AMERİKA -Amerika karalar kitlesinin güney parçası. Batıda Büyük Okyanus, doğuda Atlas Okyanusu bulunur. Orta Amerika köprü bölgesi
ile Kuzey Amerika'ya bitişmiştir. Afrika'dan 3.000, Güney Kutup bölgesinden 1.000 kilometre uzaktadır. Yüzölçümü 17.8 milyon kilometrekaredir.
Yüzey şekilleri : Güney yarımkürenin öteki karalan gibi az girintili çıkıntılı olan Güney Amerika'da üç büyük bölge ayıt edilir: Doğu kısmı, Amazon çukur bölümü iki yüksek kısma ayrılmıştır : Guyana ve Brezilya dağlık kitleleri. En yüksek yeri Brezilya'daki İtatiaya (2,830 metre )dağı olan bu bölgenin dağları geniş platolar verirler. Bunlar Atlas Okyanusu kıyılarında birdenbire yükselirler ve batıya doğru da hafif dalgalı düzlükler halinde yavaş yavaş alçalırlar. Batı kısmı, genç dağlardan meydana gelmiş bir dağlık bölgedir. And sıradağları adı verilen bu dağlar, Kuzey Amerika'daki sıradağları uzantılarıdır. Bunlar, Amerika'nın en yüksek dağlarıdır. (Akonkagau 7.010 metre). Paralel dağ sıraları arasında birçok uzunlama vadiler ve yüksekliği 4.000 metreyi bulan platolar sıralanır. Bu dağlar üzerinde yer yer sönmüş veya faaliyet halinde volkanlar bulunur, iç kısım, And sıradağları ile Brezilya - Guyana dağlık bölgeleri arasında uzanan geniş düzlüklerden ibarettir. Bunlar, kuzeyde Orinoko çevresinden başlar, ortada Amazon çevresini, güneyde Arjantin Pampalar'ını geçtikten sonra Atlas Okyanusu'nda sona erer.
Sular : Güney Amerika'nın yüzey şekli, sularının % 92 sinin Atlas Okyanusuna dökülmesini sağlamıştır. Buranın nehirleri, Avrupa ve Asya'nın nehirlerinden çok su boşaltırlar. Bu bölgenin başlıca nehri olan Amazon yeryüzünün en çok su taşıyan nehri olarak görünür. Orinoko ve Plata da büyük önemli nehirlerdendir.
İklim : Güney Amerika, sıcak tropikal iklimden, soğuk Antartika iklimin kadar türlü iklim kuşaklan boyunca uzanır. Karanın en geniş bölümünü meydana getiren kuzey yarısı, tropikal kuşak içindedir. Burası daima sıcaktır ve yıllık sıcaklık farkları azdır. Her mevsim yağışlıdır. Bu geniş kuşağın güneyinde iki mey-simli astropikal iklim bölgesi yer alır. Bunun güneyinde ,yaz ve kış farkları belli, kışları soğuk geçen bir iklim bölgesi bulunur. And sıradağları çevresi ise, tamamen ayrı bir iklim özelliği taşır. Buralarda yüksekliklere göre değişen, daima karlı bölgelerle ılıman ve çok sıcak bölgeler yer alır.
Bitki ve Hayvanlar : Güney Amerika'nın kuzey bölümünde pek geniş yer kaplayan balta girmemiş ormanlar, Amazon çevresinden And sıradağlarının doğu eteklerine kadar uzanırlar. Yeşil rengin her çeşidini içine alan bu ormanlarda, 40 - 60 metre boyundaki ağaçlar bulunur. Bu ormanlarda pek çok ve çeşitli hayvanlar yaşar. Jagar (Amerika kaplanı), pamu (Amerika aslanı), yılanlar, maymunlar, balıklar, timsahlar, çeşitli kuşlar, bu bölgenin hayvanlarından dır.
Bu bölgenin dışında kalan kuzey ve güney tropikal bölgelerde yine sık, fakat ağaç çeşitleri daha az ormanlar vardır.
Buralarda geyik, karaca gibi koşucu hayvanlar, karınca yiyenler, yılanlar, kemiriciler yaşar. Yıl süresinde yağmurların az olduğu Arjantin - Patagonya yörelerinde otluk ve çalılıklar vardır. Kuzey Şili gibi kuraklığın çok fazla olduğu bölgelerde de geniş çöllere ve çöl bitkileri He çok hayvanlarına rastlanır.
Nüfus : Güney Amerika'nın yarıya yakın nüfusu, yerli Kızılderililer, zenciler ve beyazlardan, yarıdan fazlası da melezlerden meydana gelmiştir.
Güney Amerika, yavaş yavaş dolmaya doğru giden çok az nüfuslu bir kara parçasıdır. Ortalama olarak kilo m2 ye 6 kişi düşer. Büyük yerleşme alanları, toprakları yüksek yerlerde olan ülkeler bir yana bırakılırsa, ya deniz kıyılarında veya gemilerin işleyebildiği nehir kıyılarındadır içeri doğru uzanan bölgelerde ise küçük şehir ve kasabalarla dağınık köyler yerleşme alanlarıdır.
Tabiî zenginlikler : Güney Amerika madence zengin bir bölgedir. Madenler, And sıradağları ile Brezilya ve Guyana dağlarının eteklerinde bulunur. Altın, gümüş, platin, bakır, kalay, bulunur. Maden kömürü yok denecek kadar azdır. Venezuela, Trinidad adası, Kolombia, Arjantin ve Peru'da bol miktarda petrol çıkarılmaktadır.
Devletler : Keşfinden üç yüz yıl sonrasına kadar İspanya ve Portekiz sömürgeler ülkesi olarak kalan Güney Amerika'da, on dokuzuncu yüzyılda 10 bağımsız ülke kurulmuştur. Hepsi Cumhuriyetle idare edilen bu memleketler şunlardır : Brezilya, Urugay, Kolombia Ekvator, Peru, Bolivya, Şili, Paraguay, Arjantin, Venezuela. Güney Amerika'nın yalnız kuzey - doğusundaki Guyuna ile güneyindeki Falkland adaları yabancı devletlerin malıdır.
ORTA AMERİKA - Kuzey ve Güney Amerikalar arasında dar ve uzun karaköprüsü, 2.000 kilometrelik bir uzunluk gösteren Orta Amerika, kuzey - doğuda Karayip denizi ve Meksika Körfezi Güney - Batıda Büyük Okyanus ile çevrilidir. Yüzölçümü 780.000 kilometrekaredir.
Yüzey şekilleri : Orta Amerika'nın çok yeri dağlıktır. Bunlar arasında Guantemala'daki Tajumulco 4.210 metreye, Tacan 4.064 metreye varır. Ovalar, Büyük Okyanus kıyılarında dar şeritler halinde uzanır, Yucatan yarımadası ile Nigaragua'da geniş alanlar kaplar.
İklim : Tropikal iklim bölgesindedir iklimde, yüksekliklere çıkıldıkça büyük değişiklik olur. Deniz seviyesinden 600 metreye kadar çok sıcak bölge, 600 - 800 metre arasında orta sıcak bölge, 1800 metreden yukarılar soğuk bölgedir. Yağmurlar en çok yaz aylarında ve öğle sonlarında sağanak halinde yağar.
Bitki ve Hayvanlar : Nikaragua çukurluğunda meşe ve çam ağaçları ile kaplı astropikal bir bitki alanı vardır, îklim özelliklere göre değişir. Hayvanlar bakımından Kuzey ve Güney Amerika arasında bir geçit yeri durumundadır. Güney Amerika'nın tropikal bölge hayvanları İle Kuzey Amerika'nın ılıman bölge hayvanlarına buralarda rastlamak mümkündür.
Nüfus : Orta Amerika insanları daha çok Kızılderililerdir. Nüfus sıklığı az dır. Nüfusun çoğu, yaşamaya elverişli olan yüksek yerlerde toplanmış, şehir ve kasabalar buralarda kurulmuştur.
Devletler : Orta Amerika'da 6 bağımsız devlet vardır: Guatemala, Honduras, Salvador, Koştarika, Panama, Nikaragua. Bunlar yüzölçümü ve nüfus bakımından küçük olan devletlerdir.
CAPİTOL « Mimari Sanatı
Amerika Birleşik Devletleri Kongresinin Washington'daki toplantı yeri, 1800 yılından beri bu amaçla kullanılmaktadır. Bir birine bağlı birkaç taş binadan meydana gelmiştir. Yapının uzunluğu 229 metredir. Yüksekliği 37 - 43 metre arasında değişmektedir. Temeli 1793'te atılmış, kuzey kanadı 1800 de güney kanadı 1815 te bitirilmiştir. Yarımküre şeklinde ve dökme demirden yapılmış olan şimdiki kubbesi 1863 te bitirilmiştir.
