Nedir
TARİH « Bilim ve Sanat
İnsan toplumlarının, zaman ve yer gösterilerek ve doğru olarak kültür ve medeniyetlerini inceleyen, hayatlarını, çeşitli ilişkilerini anlatan bir bilim.
İnsan topluluklarının yaşayışları (klan, site, devlet, imparatorluk), savaşları (yapılan çeşitli savaşlar, barışlar, antlaşmalar) meydana getirdikleri medeniyetler (hükümet ve idare, askerlik, hukuk, din, güzel sanatlar, tarım, ticaret v.b.) tarihî olaylar arasında yer alır ve tarih biliminin konusunu meydana getirir.
Zaman ve yer gösterilerek incelenen tarih olaylarında, zaman ölçüsü olarak yıl, ay ve gün kullanılır. Olayların birbirine karışmaması, bir olayın başka bir olaya etkisinin anlaşılabilmesi için bu olayların zaman sırasına göre düzenlenmesi esastır. Zamanla ilgili bu şartlar içinde, yere verilen önem de büyüktür.
Tarihin meydana gelmesi, insanların dünya üzerinde yaşamaya başladıklarından çok sonradır. Bu da ancak, yazının bulunması ile başlamıştır. Yazının bulunması, zamanımızdan ancak 5 - 6.000 yıl önce olduğuna göre, tarihin başlaması, insanın aşağı yukarı ömrü olarak kabul edilen 50.000 yıla göre pek yeni sayılır.
Tarih, yazının bulunmasına göre iki ana bölüme ayrılırlar :
1 - Tarih Öncesi Devri (Yazının bulunmasından önceki devir),
2 - Tarih Devri (Yazının bulunmasından günümüze kadar).
Tarih Öncesi Devri, o zamandan kalan ev eşyalarının ve araçlarının yapılışına ve kullanılan malzemeye göre bölümlere ayrılmıştır. Kalan eşya ve malzemenin eskilerine toprağın alt tabakalarında rastlanmıştır. Bunlar, kaba şekilde taştan yapılmış birtakım silâh ve araçlardır. Toprağın üst tabakalarına çıkıldıkça eşya ve araçların daha özenilerek yapıldığı, taştan yapılanların üzerlerinin cilâlandığı görülmüştür. Daha yeni toprak katlarında ise madenlerden yapılan araçlar bulunmuştur. Bu araçlardan eskileri bakırdan, sonrakiler tunçtan ve en yenileri demirden yapılmıştır. Maden devri ite birlikte yazı da bulunmuş olduğundan, tarih devri bu zamanda başlamıştır.
Tarih Öncesi Devri üçe ayrılır:
1 - Yontma taş devri,
2 - Cilâlı Taş Devri.
3 - Maden Devri (Bakır, Tunç, Demir)
İnsan topluluklarının yaşayışlarında görülen önemli değişikliklere göre, tarih devri de birtakım bölümlere ayrılmıştır. Bu ayırma daha ziyade öğretimde bir kolaylık sağlamak içindir. Çünkü tarih olayları bir yerde bitip diğer bir yerde başlamaz; durmadan birbirlerini takip eder ve biri diğerinin sebebi veya neticesi olur. Diğer taraftan yeni bir çığır açılmasına sebep olan önemli bir olayın, diğer kıtalarda yaşayan insanlara tesiri olmayabilir. Meselâ Ortaçağın başı sayılan Batı Roma imparatorluğumun ortadan kalkması olayı. Hint ve Çin'de yaşayan insanlar üzerinde hiç de önemli bir değişiklik yapmamıştır. Bununla beraber, son zamanlarda medeniyet çok ilerlemiş olduğundan, herhangi bir ülkede meydana gelen önemli bir olay bütün insanları tesiri altında bırakmaktadır. Fransız ihtilâli, dünya üzerinde geniş ölçüde hürriyet ve demokrasi fikrinin gelişmesine ve yayılmasına sebep olmuştur, ikinci Dünya Savaşı'nın siyasî ve ekonomik bakımdan her memlekette etkisi görülmüştür.
Tarih Devri dörde ayırır :
1 - ilkçağ : Yazının bulunmasından (M. Ö. 4000-3000) Batı Roma İmparatorluğu’nun yıkılışı tarihi olan M.Ö. 476 senesine kadar devam eder.
2 - Ortaçağ : İlkçağın sonundan İstanbul’un Türkler tarafından fethi tarihi olan M.S. 1453 yılına kadar sürer.
3 - Yeniçağ : Ortaçağ'ın bitiminden Fransa İhtilâli'nin başlangıcı olan M.S. 1789 yılına kadar devam eder.
4 - Yakınçağ : Fransa ihtilâlinden bugüne kadar gelir.
MATERYALİZM « Felsefe
Yalnız maddî olan insanı kabul eden ruhu kabul etmeyen bir felsefe mesleği. İnsanın ruh ve beden olmak üzere iki varlığa sahip olduğunu ve bu varlıklardan ruhun bedene üstün olduğunu kabul eden Spritüalistlerin karşıtı olarak Materyalistler yalnız maddî olan insanı kabul ederler ve insanda çeşitli organların çeşitli fonksiyonlar yaptıklarını ileri sürerler (ciğerlerin nefes alması beynin düşünmesi gibi). Bedenin de ruha hâkim olduğunu kabul ederler. Materyalistlere göre insan tabiat kanunlarına uyan maddî bir varlıktır. Böylece materyalizm ruhun varlığını, devamını kabul etmediği gibi Tanrı'nın varlığını da kabul etmez.
ASTRONOT « Meslekler
Son, yıllarda, aya ve öbür gök cisimlerine Yeryüzünden ulaşılabilmek yolunda yapılan çalışmalarda, uzay uçuşu yapacak şekilde özel olarak yetiştirilen elemanlara verilen ad. Astronotların. bu uzay yolculukları sırasında bindikleri peyk de genel olarak “uzay kapsülü” adı ile anılmaktadır .
İkinci Dünya Savaşı sonunda, bir taraftan Amerika Birleşik Devletleri, öbür taraftan Sovyet Rusya tarafından yürütülmekte olan uzay araştırmaları sonunda, uzaya gönderilen sun'î peykleri, pek çok yeni bilgiler ve sonuçlar elde edilmiş bunlar da 1961 yılında, uzaya insan gönderebilmenin mümkün olabileceği sonucunu doğurmuştu.Rusların köpeklerle Amerikalıların maymunlarla yaptıkları denemeler, uzaya canlıların gönderilebilmesini sağlamıştır.
Bu denemelerden sonra Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyet Rusya, uzaya insan gönderilmesinde de başarıya ulaştılar. 1961 den 1963 yılının ilk yarısına kadar geçen iki yıl içinde, her iki devlet tarafından uzaya altışar kişi gönderildi.
Amerikan kapsülleri:
Freedom 7-5 Mayus 1961 de atılan ilk insanlı Amerikan kapsülüdür. İçinde astronot Alan B. Shepard'ın bulunduğu kapsül, 15.22 dakikada 200 kilometre ye çıktı ve 500 km. ye yakın yol aldı.
Liberty Bell 7-21 Temmuz 1961 de atıldı. İçinde asronot Girissom vardı. 15.22 dakika uzayda kaldı.
Friendship 7-20 Şubat 1962 de atıldı. İçinde astronot John Glenn vardı. Dünya çevresini dolaşan ilk Amerikan kapsülü oldu. Dünya çevresinde 3 defa dolaştı. 4 saat 56 dakika uzayda kaldı.
Aurora 7 - 24 Mayıs 1962 de fırlatıldı. İçinde astronot Scott Carpenter bulunuyordu. 4 saat 56 dakika uzayda kaldı ve dünya çevresini 3 defa dolaştı.
Sigma 7 - 3 Ekim 1962 de fırlatıldı. İçinde de astronot Walter Schirra bulunuyordu. 250.000 km. den fazla yol aldı. 6 defa dünya çevresini dolandı ve uzayda 9 saat 11 dakika kaldı.
Faith 7 - 15 Mayıs 1963 te fırlatıldı. İçinde astronot Gordon Cooper bulunuyordu. Bir milyon km. ye yakın yol aldı. Dünya çevresini 22 kere dolaştı. Uzayda 34 saat 19 dakika kaldı. Rus kapsülleri:
Vostok I, - 12 Nisan 1961 de fırlatıldı. İçinde, ilk defa uzaya çıkan insan olarak Yuri A. Gagarin bulunuyordu. Dünya çevresinde bir kere dolandı, uzayda 1 saat 48 dakika kaldı.
Vostok II, - 2 Ağustos 1962 de fırlatıldı. İçinde astronot German Titov vardı. Dünya çevresinde 17 defa dolaştı, 25 saat 15 dakika uzayda kaldı.
Vostok III - 11 Ağustos 1962 de fırlatıldı. İçinde astronot A. Nikolayev bulunuyordu. 64 defa dünyayı dolaştı. 95 saat uzayda kaldı.
Vostok IV, - 12 Ağustos 1962 de fırlatıldı. İçinde astronot Fepel Popoviç bulunuyordu. Dünya çevresini 48 defa dolaştı. 71 saat uzayda kaldı.
Vostok VI, -16 Haziran 1963 te fırlatıldı. İçinde astronot V. Bikovski bulunuyordu. Uzayda 4 gün 23 saat 54 dakika kaldı. 3.500.000 km. ye yakın yol aldı. Vostok VI, . 16 Haziran 1963 te fırla tıldı. İçinde, uzaya gönderilen ilk kadın astronot olan Valentin Tftreçkova bulunuyordu. 2 gün 22 saat 49 dakika uzayda kaldı 1.200.000 km. ye yakın yol aldı.
TASAVVUF « Felsefe
Sofilik sistemi. İnsan aklının, gözlem ve deneyle yetişemediği alanlarda, asilikle Tanrıya, yaradılışa, ölüme, ezel ve ebede ait konularda gerçeğe kalp yoluyla ve irade gücüyle ulaşılabileceğini kabul eden bir felsefe ve din mesleğidir. Bu deyim, çoklukla bu felsefe mesleğinin, İslâm dinindeki karşılığıdır.
HÜCRE « Biyoloji
Bitki ve hayvanlarda, dokuları meydana getiren öğelerden (unsurlardan) her biri. Bu duruma göre, bütün canlılar, hücrelerden yapılmıştır. Canlılar, şekil ve özellikçe epey farklı olmakla beraber, hücreleri pek az değişiklik gösterir. Protozoalar, bir hücreli alglerle bakteriler hariç diğer bütün canlılar birçok hücrelerden yapılmıştır.
Bir hücre, sitoplazma denilen, pelte kıvamında, saydam ve heterojen bir kütleden yapılmıştır. Sitoplazmanın ortasında, ışığı daha parlak görülen yuvarlak bir cisim görülür. Buna çekirdek (nucleus) adı verilir. Bazı biyoloji bilginleri sitoplazma ve çekirdeğe birden “protoplazma” adını verirler. Bu ad yavaş yavaş kullanılmaz olmuştur.
Mikroskop altında incelendiğinde, sitoplazmada şu bölümlere ayırt edilir.
a - Vaküoller. Sıvı halinde besin maddelerini ya da boşaltım maddelerini taşır.
b - Meta plazma, yedek maddelerin bulunduğu bölümdür.
c - Bir hayli farklılaşmış elementler; mitokondrileri. Goldi cihazı (bitkilerde plastidler).
Sitoplazma bir zar ile çevrilmiştir. Bu zarın özelliği bir çok organizmadan organizmaya, aynı bir organizmada gelişim safhasına göre değişebilir. Bazı canlılarda bu zarın dışı tarafından ikinci bir zar bulunur. (Böceklerde kitin tabakası, bitkilerde selüloz zarı).
Çekirdeğin de çevresinde bir zar bulunur. Çekirdeğin içinde ise, çok defa kendisinden daha parlak görünen ufak bir cisim vardır. Buna çekirdek (nucleolus) denir. Çekirdek, çekirdek özü (nucleoplazma) denilen bir sıvı taşır. Çekirdek özü içinde linin denilen ve ince iplikçiklerden yapılmış bir ağ görünür. Çekirdek içinde, bunlardan başka, bazı bazik boyalarla iyi boyanan büyükçe tanecikler görülür. Bunlar, “kromatin” denilen maddeden yapılmıştır. Bu kromatinlerin içinde bulunan kromozomların, kalıtsal karakterleri taşıdığı anlaşılmıştır. Kromozomlar aracı ile ana hücrelerin taşıdığı vasıflar, oğul hücrelere geçebilir.
Sitoplazmada ,genel olarak metabolizma ile ilgili olayların geçtiği kabul edilir.
Çekirdek, hücrenin hayat olayını sağlar. Çekirdeksiz hücre yoktur. Bakteri ve bazı yosunlar, çekirdeksiz gibi görünürse de gerçekte çekirdekleri birçok parçalara ayrılmıştır:
Sitoplazma ve çekirdek arasında, fizyolojik bağlar vardır. Hücre hayatı, her ikisinin varlığına bağlıdır.
Hücreler bulundukları doku ve gördükleri ödevlere göre değişik şekiller gösterirler. Hayvanlarda yuvarlak, yassı, kübik, silindirik, yıldız ve iğ biçiminde hücreler vardır. Büyükleri, ortalama olarak 5-100 mikron arasındadır.
Özellikleri : Hücrenin esas yapısı, kolloid bir sıvıdır. Bu sıvı, genel olarak su, madensel tuzlar, organik maddeler (proteinler, yağlar, karbon hidratlar) den ibarettir.
Hayat gösterileri : Hücrelerde beslenme, solunum, boşaltım, üreme, hareket ve irkilme görülür.
Hücrelerin bölünmesi : Hücrelerdeki bölünme mitoz (karyokinez) şeklinde olur. Mitoz bölünme, çekirdek içindeki kromozomların ikiye bölünmesinden sonra, İki ayrı çekirdeğin meydana gelmesi ve sitoplâzmanın iki çekirdek çevresinde toplanmasının iki ayrı hücrenin meydana gelmesi şeklinde olur. Amitoz bölünme de çekirdeğin uzaması ve ortadan boğularak ikiye bölünmesi şeklinde olur. Mitoz bölünme yüksek hayvan ve bitkilerde amitoz bölünme İlkel hayvan ve bitki hücrelerinde görülür.
DELTA « Genel Coğrafya
Bir ırmağın denize kavuştuğu yerde iki kola ayrılmasıyla meydana gelen adacık. Bu adacıklar, çoklukla üç köşeli olduklarından, Yunan alfabesindeki dördüncü harfin adı olan “delta”anılırlar.
Deltaların oluşum sebebi şudur : Nehirler, beraberlerinde sürükledikleri çamurları, nehir ağızlarına kadar getirirler. Buralarda, akar suyun hızı azaldığından, nehrin denize döküldüğü alan düzlük ise, bu çamurlar, nehrin denize döküldüğü yerlerde zamanla birikmeğe başlar. Tepesi nehre doğru, bir üçgen şeklinde büyümesine devam eder. Böylece nehir, iki ve daha fazla kollara ayrılmış olur. Üçgen şeklinde “delta” denen bir adacık meydana gelir.
